NHỮNG NGÔI MỘ NHÀ MỒ TÂY NGUYÊN

Thanh Sơn

Đến với Tây nguyên chúng ta thường nghe rất nhiều câu chuyện huyền thoại giữa núi rừng, những câu chuyện sử thi như kể “ Khan” của các gia làng từ thời đẻ đất – đẻ nước hay những dịp ăn mừng cơm mới, lễ bỏ mả. Nhưng chúng ta còn chưa biết đến những ngôi mộ, nhà mồ. Một nét đẹp văn hoá truyền thống của người đồng bào Tây nguyên.

Theo ông Y Nhi Byã nguyên là chủ tịch UB Mặt trận tổ quốc huyện Buôn Đôn (Đăk Lăk) thì những ngôi mộ nhà mồ ở Tây nguyên là thể hiện nếp sống văn hoá của một các dân tộc người đồng bào thiểu số có cuộc sống du canh, du cư. Họ đều có quan niệm rằng mỗi khi có người chết thì phải làm lễ bỏ mả để các linh hồn mới được đoàn tụ với tổ tiên ông, bà, khi trở về với một thế giới khác. Từ những ý nghĩa thiêng liêng ấy vào mùa xuân khi các con ong rừng đi lấy mật, người ta thường tổ chức làm lễ bỏ mả trong các nghĩa địa của buôn làng để chuẩn bị cho các lần bỏ mả người ta thường phải chuẩn bị vật liệu từ trước đó hàng mấy tháng trời. những người khoẻ mạnh thì vào rừng chọn lấy những cây gỗ tốt đem về cho các nghệ nhân đục đèo, trước khi đục những hình tượng nhà mồ, người ta phải cúng thần nhà, thần rừng. Sau đó các hình tượng đã được đục đẽo thành những con chim, con thú tượng người bồng con để đặt ở xung quanh các ngôi mộ nhà mồ. Đi vào các khu nghĩa địa nhà mồ ta thường thấy xung quanh các ngôi mộ được tạo dáng từ các hình tượng có nhiều nét hoa văn độc đáo, đủ các màu sắc sặc sỡ. Có những ngôi mộ nhà mồ rộng đến 20m² xung quanh được bao bọc bởi các hình tượng bằng gỗ, sừng sững, im lìm dưới nắng, cái mưa. Có những hình tượng đã ngã sang màu bạc phếch theo thời gian. Theo châu ông Y Nhi Byã chúng tôi tìm đến một nghĩa địa nhà mồ tại Bản đôn. Tại đây một quần thể nhà mồ được bao bọc xung quanh một cánh rừng, lần đầu tiên được bước chân vào một thế giới nhà mồ ấn tượng đầu tiên là ta có cảm giác lành lạnh như đi giữa một rừng ma trận, huyền bí hoang sơ đến rợn người, nếu người nào nhẹ vía thì không đủ can đảm bước chân vào đây. Những hình tượng kỳ dị lạ lùng, quét lên các hình tượng là đủ các loại màu sắc xanh, đỏ, trắng, vàng trân trối đến ghê người. Các hình tượng nhà mồ thể hiện một thế giới tâm linh theo âm dương ngũ hành. Khi sinh thành ra con người phải có từ bào thai trong bụng mẹ giao phối âm dương thì phải bụng mang dạ chửa, nên mới có một hình tượng một phụ nữ mang bầu. với những con vật trong đời sống hàng ngày mà con người thương hay vẫn gần gũi như con trâu, con chó là thể hiện một cuộc sống sinh hoạt cộng đồng của các dân tộc người Tây nguyên từ thủa trước. Tượng nhà mồ cũng được phân thành 2 loại. Nhà mồ nào có con cháu giàu có thì thể hiện thêm những hình tượng như chim công, chim trì để linh hồn được vui khi đã chết, hay những chiếc ngà voi là biểu tượng ca ngợi sức mạnh và lòng dũng cảm khi còn sống. Ngoài những hình được đặt xung quanh mộ nhà mồ, nếu nhà mồ nào được đặt nhiều chiêng hay chóe, chén bát dĩa thì chứng tỏ người chết khi còn sống có một cuộc sống no đủ. Vật liệu để làm các hình tượng này phải làm từ các loại gỗ quý như cà chít, cẩm xe mới chịu được cái nắng, cái mưa ngoài trời. khi thể hiện các hình tượng hoa văn của nhà mồ người ta phải chặt lấy các cây gỗ có nguyên khối to hơn một người ôm, vì các chi tiết thể hiện khi tượng có nhiều tư thế khác nhau muôn hình, muôn vẻ. có hình tượng người phụ nữ đang bồng con, người mang giữ, tượng người ngồi khóc, người đánh trống, có hình tượng người phụ nữ khoả thân. Để các hình tượng có màu sắc rực rỡ người ta chế ra một loại nước có nguồn gốc từ các lá và vỏ cây rừng quyét lên phần các hình tượng. bước chân vào nghĩa địa nhà mồ là một không gian tĩnh mịch, u ám. Một sắc màu huyền bí cô quạch.

Bởi trong nghĩa địa nhà mồ theo lý giải của người sân nơi đây khi một linh hồn đã khuất chưa được làm lễ bỏ mả thì hàng ngày những thân nhân con cháu thương đem cơm rượu thịt để ăn uống đến cho người chết và khóc than ròng rã hàng tháng trời. có nhiều ngôi mộ nhà mồ chúng ta thường thấy rất nhiều loại như xương trâu, xương bò, thậm chí còn có cả một đàn gà bới tìm những thức ăn còn sót lại trong những ngôi mộ nhà mồ. Theo quan niệm về triết lý của cuộc sống những người đã chết đến khi được làm lễ bỏ mả thì những người thân đưa thức ăn, thức uống mới được chấm dứt. Trong quần thể các ngôi mộ nhà mồ, yếu tố nghệ thuật cơ bản được thể hiện về các hình tượng điêu khắc về mặt kiến trúc vẫn là tượng trưng biểu hiện hình thành về một quá trình lịch sử mang tính nghệ thuật giàu về ngôn ngữ mang tính chất truyền thống bản địa tính chất nghệ thuật trong các tượng nhà mồ được gọi là đèo tượng chứ không phải là tạc tượng như chúng ta thường thấy ở các ngôi đền, chùa chiền. Các nghệ nhân đẻo tượng nhà mồ họ không đi sâu vào việc trau chuốt, tỉ mỉ đến tùng chi tiết mà họ thường làm theo những ý nghĩ mô phỏng theo cuộc sống hiện tại. Tuy nhiên dưới sự mô phỏng của các nghệ nhân đẽo tượng và nói lên được cuộc sống  động đầy tính nhân văn trong nghệ thuật đọc đáo về các pho tượng nhà mồ mang tính nhân văn trong nghệ thuật độc đáo về các pho tượng nhà mồ mang tính hoang sơ, mộc mạc đậm sắc màu truyền thống.