Đường về Yên Hồ-huyện Đức Thọ-Hà Tĩnh hôm nay.

(Bí thư Đảng uỷ Nguyễn Kim Toan; Chủ tịch: Nguyễn Hải)

                Số ĐT UBND xã: (039) 3547141.

    Xã Yên Hồ đời Trần gọi là Bà Hồ, sang đời Lê gọi là Bình Hồ. Tên Yên Hồ có từ đời Tây Sơn khi Quang Trung lên ngôi (1789) để tránh tên húy của Người, nên đổi Bình Hồ thành Yên Hồ. Xưa xã Yên Hồ  có 9 thôn: Diên Hoà, Tiền Tiến, Trung Hậu, Quy Vượng, Tiến Lộc,, Phúc Thọ, Trung Thượng Đình, Nam Hồng và  Văn Minh.

    Xã Yên Hồ: Bắc giáp xã Đức Vịnh ngăn cách bởi con sông La ; đông giáp các xã Đức Thuận và Trung Lương bởi con sông Minh, nam giáp các xã Đức Nhân, Đức Thịnh, Đức Thuỷ; tây giáp các xã Đức La, Đức Quang. Diện tích tự nhiên: 703,36 ha, có dân số: 5.250 người.

     Một thầy địa lí người Trung Quốc cho rằng Yên Hồ có thế đất Điểu linh (Con chim linh thiêng) hai cánh là hai làng Nội Diên và Yên Phúc, Diên Vượng là cái đầu đang uống nước sông La. Con sông La trong xanh vòng quanh nối với sông Minh thơ mộng, ôm hai làng Nội Diên và Yên Phúc phía trong, cùng xóm Đồng Dâu phía ngoài lại tạo nên thế chữ TÂM, đây là cái thế bền vững muôn đời.

    Đất đai do phù sa hai con sông này bồi đắp nên nông nghiệp Yên Hồ ngày càng phát triển, làng xóm trù phú, cuộc sống nhân dân ngày càng ấm no hạnh phúc. Cùng với nghề nông, Yên Hồ xưa còn là làng rèn lâu đời. Khác với làng nghề Trung Lương, thợ rèn Yên Hồ chủ yếu đi làm nghề ở các huyện Thanh Chương, Anh Sơn, Nam Đàn, Yên Thành và một số địa phương khác. Yên Hồ nổi tiếng về nghề dệt vải, trồng dâu, nuôi tằm. Do nghề nghiệp, con gái Yên Hồ rất đẹp. Những câu “Muốn ăn xôi nếp độ chà - Muốn xem gái đẹp thì ra Yên Hồ”, hoặc “ Trai Đông Thái, gái Yên Hồ”. Nhiều câu chuyện còn lưu truyền nói về sự đoan trang, chung thuỷ của các cô gái Yên Hồ.

      Ngoài tuyến đường sông La, sông Minh Giang, ngày trước, Yên Hồ nằm trên trục đường số 8 (quốc lộ 8 A)Con đường từ Phù Thạch - Vịnh Đại lên Ngã tư Trổ, nay là tỉnh lộ 19. Đê la Giang, đường 8A, tỉnh lộ 19 hiện đang được dự án nâng cấp của nhà nước.

     Yên Hồ là đất học. 

   Từ thế kỷ XIV đã có Đào Tiêu đậu Trạng nguyên năm Ất Hợi (1275) đời Trần Thánh Tông và Đoàn Xuân Lôi đậu Khôi nguyên năm Giáp Tý (1384), đời Trần Phế Đế. Tiếp đến có Nguyễn Biểu đậu Thái học sinh vào cuối thế kỷ XIV.( Nhà thờ đã được công nhận Di tích lịch sử Quốc gia 2001) Thời Lê - Nguyễn, Yên Hồ lại có nhiều người đậu đại khoa tiến sỹ như Nguyễn Tắc Trung ( ? ) Phạm Nại (1427- ?), tiến sỹ Nguyễn Phong (1559-?); Tiến sỹ Nguyễn Doãn Huy ( ? ) tiến sỹ Lê Đắc Toàn (1621- ?).

   Thời tân học, Yên Hồ cũng có nhiều người đi học sớm và nhiều người thành đạt, trong đó có các giáo sư Hoàng Xuân Hãn (1908- 1996), Hoàng Xuân Nhị (1914- 1990), Hoàng Xuân Chinh, Võ Quý, Trần Văn Bính, Trần Đức Thiệp, Trần Đức Lịch, Nguyễn Văn Đính, Hoàng Quốc Kỷ, Võ Thanh Sơn…là những trí thức tiêu biểu.

  Thế hệ đây con em trẻ Yên Hồ cũng nối tiếp được truyền thống của các thế hệ cha anh đi trước. Lãnh đạo trường ĐH Hà Tĩnh cả HT và PHTđều là con em Yên Hồ. Trong 12 bí thư huyện uỷ của Hà Tĩnh hiện nay có 2 con em quê Yên Hồ. Có nhiều em thi đại học 29 điểm trở lên như Trần Quốc Minh, Lương Xuân Tiến. Em Nguyễn Thành Lợi liên tục đạt giải nhất môn toán 10,11 cấp tỉnh. Em Trần Đức Khôi đạt giải toán qua mạng cấp quốc gia và là thủ khoa vào năng khiếu tỉnh. Em Trần Minh Đức Huy chượng vàng giải toán bằng máy tính miền trung; Em Trần Như ý huy chương vàng cờ vua mở rộng miền trung tại Thừa Thiên Huế ( 2011). Em Bùi Thanh Phong giải Nhất sinh viên thanh lịch ĐH khoa học tự nhiên. Em Võ Quang Phát ( ĐH điện lực) giải nhất Rung chuông vàng chung kết Sinh viên toàn quốc...

    Yên Hồ là xã thanh toán nạn mù chữ sớm và các ngành học, cấp học đều phát triển. Năm 1949, trường Trung học Liên Việt mở tại Yên Hồ, sau này trường cấp 2 Yên Hồ, THCS Nguyễn Biểu là nơi có trên 75 giáo sư, phó giáo sư, tiến sỹ, thạc sỹ đã từng là học sinh cũ. Trường vừa kỉ niệm 60 năm ngày thành lập (1949-2009) và đón nhận Huân chương lao động hạng Ba của Chủ tịch nước.

    Yên Hồ đất lành chim đậu.

    Một thời kinh đô Bình Hồ ( 1409-1413), phủ lị Đức Thọ (1865)đóng tại đây. Những năm 1949 cơ quan cấp tỉnh trú tại đây một thời gian.Rồi trường Liên Việt Hà Tĩnh ra đời (1949) trong chiến tranh các đơn vị bộ đội, kho vũ khí, hậu cần, trạm trung chuyển, kho nông sản, đơn vị xăng dầu đều đóng nơi đây. Đại hội điểm Yên Hồ là 1 trong 11 xã được TW chọn tổ chức đại hội trên toàn quốc. Yên Hồ cũng là 1/5 xã được chỉ định xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2011-2015 của huyện Đức Thọ.

    Gia đình Tổng bí thư Lê Duẩn chọn Yên Hồ là chổ thông gia, nguyên tổng thanh tra Nguyễn Kì Cẩm và nhiều nhà khoa học, trí thức chọn đất Yên Hồ làm con rể.

   Nhiều người con quê hương Yên Hồ qua bao năm công tác xa quê nay thiết tha muốn về quê để an dưỡng những ngày cuối đời, để sống với biết bao kỉ niệm một thời.

Nhà thờ Nguyễn Biểu đã được công nhận Di tích lịch sử cấp Quốc gia 1991

( Hiện đang được đại trùng tu sắp khánh thành với kinh phí 7,6 tỉ VND)

Nhà thờ Đào Tiêu đã được công nhận Di tích lịch sử cấp tỉnh 2007

Nhà thờ họ Hoàng Xuân đã được công nhận Di tích lịch sử cấp tỉnh 2011

Nhà thờ Tiến sỹ Phạm Nại được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh 2011

Nhà thờ TS Lê Đắc Toàn được công nhận Di tích lịch sử cấp tỉnh 2011

    Yên Hồ là vùng đất lịch sử.

    Yên Hồ từng là nơi vua Trùng Quang lên ngôi xây dựng kinh đô Bình Hồ chống giặc Minh xâm lược, tính đến nay là 600 năm (1409-2009). Ngoài đền, chùa ở đây còn có nhiều dấu tích về cuộc kháng chiến của vua Trùng Quang đời Hậu Trần với luỹ đất, các dấu tích địa danh như: Làng Dài, Cồn Án, Bến Xưỏng, Cồn Kho, Dăm Đồng Ràng, dăm Sát, ghi dấu một thời bi hùng  của dân tộc.

    Các tên gọi, di chỉ như: Đăm Đục, Cồn Trong; Dăm lành, Dăm Ác; Dăm Bút, Đài Nghiên, cùng với sự tích Ruộng tiền đò … là biểu tượng cho tinh thần hiếu học và sống có nghĩa tình của người dân Yên Hồ.

                               ( Trần Quốc Thường - biên soạn)

 Bản đồ huyện Đức Thọ - Hà Tĩnh.