Bùi Dương Lịch (1757-1828): tự là Tồn Thành, hiệu Thạch Phủ và Tồn Trai, người thôn Yên Hội, xã Yên Toàn, tổng Việt Yên, huyện La Sơn nay là xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh

Ông xuất thân trong một gia đình nho học nổi tiếng, năm Giáp Ngọ (1774) khi mới 17 tuổi Bùi Dương lịch đỗ Hương cống sau đó ra Thăng Long dạy học và luyện tập văn sách ở Quốc Tử giám. Năm Bính Ngọ (1786) ông được bổ làm Huấn đạo phủ Lý Nhân ở Sơn Nam nhưng ông không nhận vì có tang cha, lúc này nghĩa quân Tây Sơn đã tiến ra Thăng Long tiêu diệt chính quyền họ Trịnh. Khi Tây Sơn rút về việc tranh chấp quyền lực giữa hai họ Lê - Trịnh diễn ra quyết liệt triều đình nhà Lê xuống chiếu tìm người tài và Bùi Dương Lịch được tiến cử làm Nội hàm viện cung phụng sứ ngoại lang (một chức quan nhỏ chuyên giảng sách cho nhà vua). Tháng 7 năm Đinh Vị (1787) đi thi Hội ông đỗ Hội nguyên, rồi thi Đình đỗ Đình nguyên nhị giáp tiến sĩ (Hoàng giáp). Bước đường công danh chưa kịp bước thì ông đứng trước thách thức mới, Lê Chiêu Thống sau khi rước quân Thanh xâm lược nước ta, bị quân Tây Sơn đánh cho đại bại năm Kỷ Dậu (1789) rồi lại theo gót quân xâm lược chạy sang Trung Quốc. Tuy cảm ơn tri ngộ của vua Lê nhưng cuối cùng Bùi Dương Lịch không theo mà về quê ở ẩn, ông vẫn không giấu được danh, triều Tây Sơn biết ông là người có tài năng lại mời ông ra cộng tác giúp đỡ sau nhiều lần từ chối không được ông nhận làm việc ở Sùng Chính Viện, khi vua Quang Trung mất Sùng Chính viện ngưng hoạt động ông lại về quê nhà dạy học. Vua Gia Long lên ngôi Bùi Dương Lịch lại bị triệu ra làm quan với chức đốc học Nghệ An từ năm 1805-1808 rồi ông lại cáo quan về nhà dạy học và viết sách cho đến ngày mất năm Mậu Tý (1828).

Xuất thân trong một gia đình nhà Nho lại chịu ơn sâu nặng của triều đình nhà Lê nhưng Bùi Dương Lịch lại sống trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động nên ông đã mang tiếng là kẻ “thay thầy đổi chủ”. Làm quan như vậy nên ông chẳng hứng thú gì khi bắt buộc phải hợp tác thì ông chỉ nhận việc dịch sách và dạy học hợp với sở trường và chí hướng của mình. Chính ở đây ông đã gặt hái được nhiều thành tựu rất đáng khâm phục và cống hiến lớn nhất của ông là sự nghịêp trước tác, ông biên soạn khá nhiều ngoài sách “Bùi Gia Huấn hài” là các sách “Ốc lậu thoại thi văn” “Lê Quý dật sử” “Yên hội thôn chí” và “Nghệ An ký”. Cho nên suốt đời ông cũng chỉ theo đuổi nghiệp dạy học và ông cũng chỉ là học quan ông dạy từ vua cho đến con cháu trong nhà và đào tạo được rất nhiều nho sĩ giỏi cho đất nước.

                                                                                                    Theo hatinh.gov.vn