I - THỜI THƠ ẤU

2. Lại một mùa sen nở. Nhưng không phải mùa sen báo tin vui một con người ra đời như ba năm về trước mà mùa sen tang tóc đến với vợ chồng anh Nguyễn Sinh Sắc: ông tú Hoàng Xuân Đường tạ thế.

       Tin bố vợ qua đời đến với anh nho Sắc đến giữa lúc gà gáy đầu. Anh chẳng kịp sửa soạn gì, chỉ đến chắp tay xá thầy học giữa đêm khuya để về hộ tang bố vợ. Người thầy học của anh, một ông đò nổi tiếng dạy học trò thành đạt, xúc động đưa cho anh mười nén hương trầm:

       - Thầy Hoàng Xuân Đường là  bạn đồng môn của tôi, tuy ông không có khoa bảng cao, nhưng tôi coi ông là bậc đàn anh. Anh mang về mười nén hương trầm này thắp trước linh cửu ông và anh vay dùm tôi năm vái vì tôi chưa thể đi viêng ông lúc ni được.

       Ông Nguyễn Thúc Tự chắp tay cung kính vái trước mặt anh nho Sắc năm vái để anh nho Sắc chuyển những cái vái ấ về linh cữu ông Hoàng Xuân Đường.

       Trời tối như mực. Anh nho Sắc cùng mấy người bạn học cũ từ làng Đông Chữ đi trong tiếng gà gọi sáng, chó sủa dậy làng. Anh nhắc lại với các bạn lời thầy dặn lúc anh đi học thêm với ông đồ Nghi Lộc: "Cái mệnh ccủa con người ta là : sinh, lão bệnh, tử. Cha ốm đau kì này, nếu chưa phải là tận số thì rồi cũn qua khỏi. Nhược bằng ... Chữa được bệnh khong ai chữa được mệnh. Cho nên con cứ thư tâm mà đi họ thêm. Kì thi Tân Mão (1891) con đã không thành đạt thì kì thi Giáp Ngọ (1894) tói con phải ...". Anh ân hận: "Tuy đã được thầy căn dặn vậy, lòng tôi vẫn áy náy về bệnh tình của thầy. Tôi đã dặn nhà tôi là hễ thấy bệnh cha khang khác thì cho người xuống ngay gọi tôi về. Ngờ đâu cái số tôi được thầy đón về làm con, làm học trò, mà lúc thầy trút hơi thở cuối cùng từ biệt cõi đời thì tôi lại không được cái phúc ở phận bên thầy !"

      Anh no Sắc và các bạn anh đi một mạch từ Nghi Lộc về tới làng Chùa vừa lúc mặt trời mọc. Anh Quý và anh San đang đứng đợi anh nho Sắc bên bờ ao sen. Cử Quý, nho San, nho Sắc nhìn nhau nuốt nước mắt, không nói lời nào mà chỉ nhận với nhau nỗi đau qua ánh mắt.

       Anh nho Sắc từ ngoài sân chạy vào, hai tay dang rộng, phủ phục xuống nền nhà, bên cạnh giường người thầy học, người bố vợ. Toàn thân anh rung lên từng chặp dài. Bé Côn, tay không rời chéo áo của mẹ, ngơ ngác nhìn mọi việc đang xẩy ra, vẻ khó hiểu.

        Qua một cơn khóc nấc dài, anh nho Sắc đốt mười nén hương trầm, kể lại những điều mà thầy học Nguyễn Thúc Tự nhờ. Anh vái đúng số vái thầy Tự gửi về. Anh thưa với mẹ vợ và bà con chú bác trong họ Hoàng:

        - Thưa mẹ, thưa các bác, các chú, các bà anh chị em trong họ hàng và làng xóm, bạn hữu. Theo tục lệ từ xưa của nhân dân ta thtì con rể để tang bố vợ có ba tháng. Nhưng phần tôi thì xin cho tôi được để đại tang ba năm, làm việc hiếu trong tang lễ như một người con trai trưởng. Vì thầy Hoàng Xuân Đường là người nuôi nấng tôi, dạy tôi học chữ thánh hiền từ tấm bé, gả con gái đầu lòng cho tôi và gây dựng cơ nghiệp cho tôi ...

      Mọi người xúc động hướng mắt nhìn anh nho Sắc đầy trìu mến. Một cụ già trong họ nghẹn ngào nói:

      - Quý hoá quá. Cái bụng anh nho Sắc nhiều chữ nên nghĩ khác hẳn những người khác từ xưa tới nay. Cao đạo nên nên cao kiến. Ông bác tôi nằm đó hẳn là mát dạ.

      Một số bà con nói khắp nhà, khắp sân :

      - Khối người có con trai hàng đàn mà lúc chết kiến kéo đến khoét mắt, còn các con thì bâu lại đống của tranh chia phần hơn !

      Ba chị em bé Thanh, bé Khiêm, bé Côn đứng sát vào thành giường ông, chăm chú nghe mọi người nói những lời tốt đẹp về ông mình, về cha mình. Bỗng bé Nguyễn Sinh Côn níu áo cha, nói:

      - Cha ơi ! Cây nến cũng khóc ông. Nước mắt nó chảy cha ơi !

      Anh nho Sắc xoa xoa đầu con:

      - Ừ, cây nến cũng biết thương ông. Ai cũng thương nhớ ông, con ạ.

       Anh cử Quý và anh nho Sắc bế bé Côn và bé Khiêm đi ra sân. Bé Thanh đã lên chín thì luôn ở bên cạnh dì An.

Anh nho San hỏi bé Côn:

       - Người ta khóc là phải gào lên từng tiếng, cây nến nó đâu biết nói mà cháu lại bảo nó khóc ông ?

      Bé Côn hai mắt lúng liếng :

       - Cha cháu, chú Quý, cả chú nữa, nước mắt chảy mà nỏ có tiêng khóc. Cây nến trên bàn thờ cũng chảy nước mắt thương ông cháu chứ không có tiếng khóc chú ạ.

       Anh cử Quý nói với anh nho San:

      - Bé Côn sớm biết xét đoán, nhớ tốt.

      - Cháu Côn có thích đi học chữ không ? - Anh nho San hỏi.

      Bé côn nói luôn:

       - Cháu đã học rồi, chú ạ.

       - Cha cháu dạy cháu học à ?

       - Khoong ạ.

       - Cháu đã học được những chỉ chi nào ?

       Côn lật ngữa bàn tay anh nho San ra, chìa ngón tay trỏ, vừa vạch vừa nói:

       Chữ nhất là một nì, chữ nhị là hai nì, chữ tam là ... là ba nì.

       Bé Khiêm vẻ khinh thường em:

       - Hắn chỉ hoọc (học) được mỗi ba cấy chự nớ (cái chữ ấy) thôi.

       - Hứ - bé Côn giọng nũng nịu - anh khêm (Khiêm) nói nỏ phải ... nỏ phải. Êm (em) biết nhiều hơn chứ, đâu chỉ có ba chự. - Bé Côn lại ngữa bàn tay anh nho San vạch ra từng nét chữ tứ, chữ ngũ ...

        Trong nhà, bài vị, linh sàng cũng đã lập xong. Anh nho San, anh cử Quý bế hai anh em Khiêm, Côn vào làm lễ khâm liệmông Hoàng Xuân Đường.

        Một hồi bảy tiếng cồng gióng giả vừa dứt, giọng người chủ tang kéo dài gọi : "Ba ... hồn ... bảy ... vía ... cụ ... Hoàng ... Xuân ... Đường ... về... nhập... xác!" Tiếng trống, tiếng cồng, nhạc bát âm và tiếng khóc cùng cất lên inh ỏi. Nắp quan tài đậy lại. Cả nhà gục đầu vào phía áo quan. Bà đồ, chị nho Sắc, cô An ôm choàng lấy quan tài gào khóc ...

      Đúng giờ Thìn, chiếc quan tài được từ từ nâng lên trên những cánh tay của đám học trò và những người thân thích, bằng hữu cụ đồ. Anh cử Quý , anh nho San, Anh Thuyết khiêng ở đầu quan tài. Anh ho Sắc mặc đồ đại tang phủ phục xuống đất cho quan tài khiêng đi qua.

      Ông già Xẩm, vai mang đàn bầu, tay cầm gậy cũng dò từng bước đi theo đám tang ông đồ ra tới giữa đồng.

      Xong tuần tang bố vợ, anh nho Sắc gầy rộc như một trận ốm. Chị nho Sắc và cô An thì phải bắt tay ngay vào công việc ; ngày đi làm đồng, tối dệt vải quá nửa đêm mới đi ngủ. Số tiền tốn kém vào việc ma chay tuy được những học trò , bạn hữu phúng điếu nhiều, nhưng chẳng thấm tháp, cho nên mẹ con bà đồ phải lấy công dệt vải để trang trải. Phần kì thi hương cũng không còn xa nữa, cả nhà bà đồ đều lo lắng, mong đợi nhiều ở anh nho Sắc trong kì thi này.

      Từ ngày ông đồ mất, vợ chồng anh nho Sắc về ăn chung với bà đồ. Ngôi nhà tranh ba gian của ông bà đồ dựng lên cho vợ chồng nho Sắc ra ở riêng nay tạm cho những chị em làng Chùa mượn  làm nơi nhóm phường kéo sợi. Những đêm trăng, từ mái nhà này những điệu ví dặm được cất lên cùng với tiếng xa quay ...

       Một hôm, có mấy người bà con bên họ ngoại của bà đồ đến dự lễ đốt vàng mã cho ông đồ nhân tết "xá tội vong nhân" rằm tháng bảy. Khách ở lại nghỉ đêm. Bà đồ ngồi ở giữa giường. Ba chị em bé Thanh, Khiêm, Côn ngồi vây quanh bà nghe kể chuyện với khách. Trăng rằm sáng như ban ngày. Những khóm cúc ngoài cửa sổ ngả bóng vào trang sách của anh nho Sắc đang học. Chị nho Sắc thì ngồi dệt trên khung cửi ở gian nhà đầu hồi phía tây. Cô An đi quay sợi với phường vải bên nhà chị nho Sắc.

       Mấy người khách cứ tấm tắc khen:

      - Bác có được người con rể như anh nho Sắc thật là quý hoá.

       Bà đồ đã từ lâu được ấm lòng về điều ấy. Cho nên bà nhắc lại chuyện cũ với một giọng hối hận:

       - Vợ chồng nhà nho đã có ba mặt con. Ấy vậy mà cái bụng của tôi vẫn chưa hết áy náy về  cái tích tôi không muốn gả con Loan cho nho Sắc.

        Bà mời khách ăn trầu. Bé Thanh và bé Con tranh nhau được giã trầu giúp bà. Bé Khiêm thì ngồi lì xì, nghịch trò xếp những thứ trong cơi trầu thành ô, thành hình khối... Bà đồ vẫn cái giọng đều đều:

       - Ngay lúc nhà tôi đón anh nho Sắc về nhà này, quần áo lấm lem bùn đất, tóc đỏ hoe như râu ngô khô, mạt mũi đen nhẻm, chỉ có hai con mắt sáng tinh anh, cặp lông mày dài mượt lộ rõ một đứa trẻ có tướng mạo. Toi thương nó như con đẻ từ bữa ấy kia. Hơn mười năm nho Sắc ăn học trong nhà ni, tôi không hề chê nổi một tý chi về đường ăn nết ở cả. Nhưng khi ông nhà tôi đưa ra cái việc gả con Loan cho nho Sắc là tôi không thuận bụng. Tôi đâu có tính cái chuyện "môn đăng hộ đối" mà sợ miệng thế gian cười chê răng con gái nhà có danh có giá mà hư đốn để bố mẹ phải gán luôn cho đứa con nuôi đã ăn ở trong nhà. Được cái, ông nhà tôi đã quyết là làm... ông đã xuống tận quê ngoại thưa chuyện ni với cha mẹ tôi. Ông còn mời cả họ Hoàng lại để ông thưa việc ông gả con gái đầu lòng cho anh nho Sắc...

          Đối với ba chị em Thanh, Khiêm, Côn thì đây là lần đầu tiên được nghe bà ngoại nói kỹ về bố mẹ mình.

                                                         (hết phần 2) 

                                                              (tiếp theo phần 3 ở đây)